Rasathane nedir?

(Gözlemevi), gökyüzünün, gök cisimlerinin incelendiği binadır.

Her rasathanede teleskoplar, çeşitli astronomi aletleri sismograflar, fotoğraf makineleri ve fizik laboratuvarları vardır. Rasathaneler şehirlerin sisli havasından ve ışığından kurtulmak için, şehirlerin dışında ve genellikle yüksek yerlerde kurulur. Her rasathanenin üzerinde, ortasında geniş bir yarık bulunan bir kubbe vardır.

Teleskop bu kubbenin içindedir. Bu gözlem kubbesi kendi ekseni etrafında dönebilir. Kubbenin üstündeki yarık, gözlemi yapılacak gök cismine çevrildiği zaman aralanır ve gözlem buradan yapılır. Rasathanenin kubbesi aynı zamanda yerin kendi çevresindeki dönüş hızına orantılı bir hızda kendi çevresi etrafında da dönebilir.

Bu dönüş gök cisimlerinin fotoğrafını çekmekte faydalıdır. Eğer kubbe dünyanın dönüş hızına orantılı olarak dönmezse, o zaman çekilen gök cisimlerinin fotoğrafı birer çizgi halinde ve bulanık çıkar. Dünyanın hareketinin sebep olduğu bu kusuru önlemek için fotoğraf çekilirken kubbe düşük bir hızla kendi çevresinde döndürülür.

rasathane

İnsanlar çok eski devirlerden beri gökyüzü incelemelerinde bulunmuş, rasathane diyebileceğimiz binalar yapmışlardı. İskenderiye'deki rasathane bu ilk rasathanelerden biridir. Çinliler ve Araplar da rasathaneler yapmıştır. Avrupa'da ilk modern rasathanenin kurulması 1561'e rastlar. Bu tarihte Almanya'da 1576'da Danimarka'da kurulmuştur. Ama buralarda gözlemler teleskopla değil, gözle yapılıyordu. Bugünkü büyük rasathaneler büyük çoğunlukla 20. yüzyılda kurulmuştur.

Bugünün en büyük rasathaneleri Amerika'daki Wilson, Palomar ve Yerkes rasathaneleridir. Wilson ve Palomar'ın teleskopları aynalıdır. Wilson rasathanesindeki teleskobun içbükey aynasının çapı 2,5 metre,- Palomar'ınki 5 metredir. Yerkes'in teleskobu ise merceklidir ve merceğinin çapı 1 metredir. Londra yakınındaki Greenwich ile Paris rasathanesi de dünyanın en ünlü rasathaneleri arasındadır. 0°'lik meridyenin Greenwich'ten geçtiği kabul edilir.

Türkiye'de ilk rasathane, İstanbul’da Galatasaray Lisesi'nde, Sultan Hamit II zamanında 1881 'de kuruldu. Rasathanenin açılmasında zamanın Marif Nazırı Ali Fuat Beyin büyük emeği geçti. Ancak gerçek anlamıyla ilk rasathanenin kurulması 20. yüzyılın başlarına rastladı. 1910-1911 yıllarında Kandilli sırtlarında, Kandilli rasathanesi kuruldu. Rasathaneyi Fatin Hoca (Fatin Gökmen) kurdu. İstanbul'da bir de üniversite bahçesinde, Fen Fakültesine bağlı bir rasathane vardır.

Tarihi

Rasathanelerin tarihi Babil, Eski Yunan ve Mısır medeniyetlerine kadar uzanır. Bu devirlerde rasathanelere önem verilmesi dini törenlerin ve ibadetlerin zamana bağlı olmasından ileri gelmektedir. Sonradan bozulup sapık dinler haline dönmesine rağmen, zamana bağlı olarak ibadetlerin mevcudiyeti, aslında bu medeniyetteki insanlara peygamberlerin geldiğine işaret etmektedir. İlim tarihinde müessese olarak arzu edilen şekliyle ilk rasathane, İslam dünyasında görülür.

Rasathaneleri İslam medeniyeti ortaya koyup geliştirmiş, dünya kültür ve medeniyetine sunmuş, bu yolun öncülüğünü, kılavuzluğunu yapmıştır. Rasathanelerin, tam teşkilatlı olarak, uzun yıllar devamlı ve sistemli çalışacakları için büyük masraflara ihtiyacı vardır. Bu sebepten, incelendiğinde bu binaların hükümdar ve devlet adamları tarafından kurulduğu ve desteklendiği görülür. 829 senesinde Halife El-Memun Bağdatta astronomi rasathanesi kurdurdu.

877 senesinde ise El-Battani kurduğu rasathanede astronomi tabloları hazırladı ve ekinoks açılarını hassas bir şekilde yenidenhesap etti. Bağdattaki rasathanenin ismi Şemmasiye, Şamdakinin ismi Kasiyun idi. Ayrıca; Fatımi Halifesi El-Aziz (ölm. 996) ve El-Hakim (990-1021)in Kahirede Mukaddem Dağında; Büveyhi Hükümdarı Şerefüddevle (982-987)nin 1075te Bağdatta; Selçuklulardan Melik Şah (1054-1092)ın 1075te İsfehanda; Horasan ve Maveraünnehr Hükümdarı Uluğ Bey (1394-1449)in 1421 yılında Semerkantta ve Osmanlı Hükümdarı Üçüncü Murad (1574-1595)ın 1576 yılında İstanbulda (Tophanede) kurdukları rasathaneleri belirtebiliriz. Bunların devamlı çalışabilmeleri için zengin vakıflar kurulmuştur.

İslam dünyasında devlet kuruluşları olan rasathaneler yanında, ferdi (kişisel) olanlarına da rastlanmaktadır. Astronom Musa bin Şakirin oğullarından Muhammed (825-972) ve Ahmedin Bağdatta Dicle Irmağı kenarında bulunan evlerinde kurdukları rasathane bunlardan biridir. Bu iki kardeş yer küresinin çapını ilk defa ölçmüşlerdir. Bu ölçüm çok hassas olup bugünkü hesaplamalara çok yakındır.  Kasiyun Rasathanesinde Harezmi (780-850) gezegenlerin gökküresindeki yerleri (koordinatları) ve dolanım süreleriyle ilgili olarak Ziyc-ül-Harezmi adlı eserini hazırladı.

Sarkaç ilk defa astronomide, İbn-i Yunus tarafından kullanıldı. Küresel trigonometride görülen temel eşitlikler, Ebül-Vefa tarafından ortaya kondu. İbni Sina, 1025 yılında Hemedan Rasathanesini kurdu. Bu rasathanede mikrometreye benzer bir alet ilk defa kullanılmıştır. 1260 senesinde Meraga yakınında Nasırüddin teleskopla çok kıymetli çalışmalarda bulundu. Horasan ve Maveraünnehr Hükümdarı Uluğ Bey tarafından yaptırılan Semerkant Rasathanesinde, devrin ünlü astronomları çalışmışlardır. Bursalı Kadızade Rumi (1337-1430), Gıyasüddin Cemşit (ölm. 1429), ali kuşçu (ölm. 1474) bunlardandır.

Bu astronomların yaptıkları çalışmalar sonucu 1449 yılında, son kısmı Uluğ Bey tarafından tamamlanan, Uluğ Bey Zici olarak tanınan eser hazırlandı. Bu eser uzun yıllar batı rasathanelerinde temel kitap olarak kullanıldı. Kopernikin (1475-1543) ünlü De Revolutionibus adlı eseri, dini bir suç işlediği için 1882 yılına kadar yasak kitaplar arasında ilan edilirken, Erzurumlu İbrahim Hakkı (1703-1780) kendi dergahındaki rasat kulesinde çalışmalar yapıyor ve eserler ortaya koyuyordu. 8. yüzyıl ile 17. yüzyıl arasındaki İslam rasathaneleri akademik nitelik taşıyor, ekserisinde asrını aşacak tarzda öğretim ve araştırma faaliyetleri yapılıyordu.

Kısaca bu bilgilerden anlaşılıyor ki, gerçek ve modern anlamlı rasathaneler ferdi kuruluş olarak İslam dünyasında doğmuş ve büyük gelişme devreleri geçirmiştir. İslam dünyası alimlerinin ilk iltifat ettikleri ilim astronomidir. Diğer ilimler içinde astronomiye çok büyük önem vermelerinin esas sebebi: Allahü tealanın Kuran-ı kerimin birçok yerinde mealen; "Yerleri, gökleri, canlıları, cansızları ve kendinizi inceleyiniz, gördüklerinizin içini özünü araştırınız, bütün bunlarda yerleştirmiş olduğum kuvvetimi, kudretimi, büyüklüğümü ve hakimiyetimi bulunuz, görünüz, anlayınız!" buyurmasıdır.

İmam-ı Gazali de; "Astronomi ve anatomi bilmeyen Allahü tealayı tanıyamaz." demiştir. Astronomiyle uğraşan İslam alimleri, çağımız astronomi ve matematiğine ışık tutmuştur. Roger Bacon, Galileo, Giordano Bruna ve Kopernik ile çağdaşlarının yetişip ortaya çıkmalarına sebep olmuşlardır. Kopernik ünlü eserinde, Batruci, İbn-i Şatır ve Nasirüddin Tusinin eserlerinden ilham aldığını belirtmektedir. Avrupada rasathaneler 1400 senelerinde kurulmaya başlandı.

1418 senesinde yalnız denizcilik maksadı ile güneşin doğuş batış ve yücelim noktalarını tespit için Portekizin Vincent şehrinde rasathane kuruldu. 1471 senesinde Nürnberg Rasathanesi, 1501 senesinde de döner kubbeli Kassel Rasathanesi kuruldu. 1609 senesinde teleskopun bulunması ile rasathanelerde büyük gelişmeler oldu. 1672 senesinde paris, 1675 senesinde Greenwich, 1700 senesinde Berlin rasathaneleri kuruldu. Zamanımızda dünya üzerinde 150yi aşkın rasathane faaliyetgöstermektedir. Ayrıca uzaya gönderilen uydular da bir nevi rasathane vazifesi görmektedir.

Çalışma şekli

Her rasathane kendisine has program dahilinde incelemelerini yapar. Uzay cisimlerinin fotoğraflarını çekebilmek için ay ışığının olmadığı geceler seçilir. Mevsim ve iklim şartları da rasathane programlarına tesir eder. Rasathanelerde iki tip teleskop kullanılır. Bunlar mercek ve ayna sistemiyle çalışan refraktörlerle, modern parabolik radyo teleskoplarıdır. Radyo teleskopları, parabolik antenden alınan mikro ışık dalgalarını 100 ile 1000 kat kuvvetlendirerek fotoğraf şeklinde tespitler yapar. Radyo teleskoplarla, radyo astronomisi başlamıştır.

ABD Ohio eyaletinin Columbus şehrinde bulunan radyo teleskop, ekseni etrafında her yöne dönebilmektedir. Bu teleskopun çapı 600 metredir. Washingtonda bulunan radyo teleskop 600 metre genişliğinde, 128 dipolden meydana gelmiş, düz antene sahiptir. Dünya atmosferinin, rasathanelerin çalışmalarına menfi etkisi olduğu bilindiği için incelemeleri atmosferin üst tabakalarından yapmak için çeşitli çareler düşünülmüş ve bu arada balonlardan çok istifade edilmiştir. İlk balonlu rasathane 1958 senesinde yapıldı ve teleskop, spektrograf ve otomatik yıldız takip edici aletlerle techiz edilerek yeryüzünden 26 kilometre yükseğe gönderildi. 

Uzaya gönderilen çeşitli uzay araçları ile dünya yörüngesine oturtulan uzay rasathaneleri atmosferin etkisi olmaksızın mikrodalgalar, fotoğraflar çekerek devamlı dünyaya bilgi göndermektedirler. Nitekim 1990 yılında uzaya gönderilmiş olan Hubble uzay teleskobuyla atmosferdeki menfi şartlardan arınmış oldukça net ve önemli resimler elde edilmiştir. Hatta, bu gelişmenin, astronomi biliminin yeniden kurulmasına bile yol açacağı ileri sürülmektedir.

Sözlükte "rasathane" ne demek?

1. Gözlemevi, observatuar.

Cümle içinde kullanımı

Şimdi rasathane korusuna çıkarız, ben her şeyi hesapladım, korkma...
- P. Safa

Rasathane kelimesinin ingilizcesi

n. observatory
Köken: Arapça

Son eklenenler

opu
npn

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç